Make your own free website on Tripod.com

 

Εκπαιδευτικά λογισμικά – το «τέλος» του σχολικού βιβλίου;

 

ΥΠΟΤΙΤΛΟΣ: Είχαμε συνηθίσει να θεωρούμε τον υπολογιστή στα χέρια των παιδιών σαν μια παιχνιδομηχανή. «Κλείστο το ρημάδι κι άνοιξε κανένα βιβλίο», ακούμε συχνά τους αγανακτισμένους γονείς. Όμως πλέον τα εκπαιδευτικά λογισμικά φέρνουν το δάσκαλο στο σπίτι. Και το σχολικό βιβλίο; Χαρτί για αφιερώσεις…

 

 

 

Καθώς η νέα σχολική χρονιά ήδη έχει αρχίσει, γονείς και μαθητές βομβαρδίζονται από έναν καταιγισμό ερωτημάτων, από το «ποια τσάντα ταιριάζει με την κασετίνα της μικρής μας Λουίζας», μέχρι το «ποιο φροντιστήριο έχει τις περισσότερες επιτυχίες για να στείλω εκεί το παιδί μου». Καθώς η εκπαίδευση σήμερα γίνεται ολοένα και λιγότερο θεσμός και περισσότερο θέατρο κοινωνικών μεταβολών και συγκρούσεων, χώρος μόδας και αρένα διεκδικήσεων, θέματα όπως η παιδαγωγική και διδακτική έρχονται σε δεύτερη ή τρίτη μοίρα. Πολιτεία, γονείς, μαθητές και καθηγητές βλέπουν ο καθένας με το δικό του τρόπο την εκπαιδευτική διαδικασία, ζητώντας ο καθένας τους από μια «μεταρρύθμιση». Ωστόσο, οι κοινωνικές μεταβολές που συντελούνται στον αιώνα της πληροφορίας (που, δυστυχώς, για πολλούς αργεί να έρθει ακόμη) οδηγούν στο μετασχηματισμό της παραδοσιακής διδακτικής σε μια διαδραστική διαδικασία με επίκεντρο τη χρήση των πολυμέσων (ψηφιακή τεχνολογία εικόνας και ήχου).

 

Ακρογωνιαίο λίθο στα εκπαιδευτικά πολυμέσα αποτελεί το εκπαιδευτικό λογισμικό. Τι είναι αυτό; Είναι μια πλήρης παρουσίαση ενός διδακτικού αντικειμένου βασισμένη στη χρήση πολυμέσων και εγγεγραμμένη σε μορφή αναγνώσιμη από υπολογιστή (κατά κύριο λόγω σε CD-ROM). Στην αρχιτεκτονική της, η παρουσίαση περιλαμβάνει όλα τα στάδια της παραδοσιακής σχολικής παρουσίασης (στην τάξη ή στο εργαστήριο). Ένα εκπαιδευτικό λογισμικό, λ.χ. χημείας Γυμνασίου, που παρουσιάζει τη διδακτική ενότητα «αλκοόλες», μπορεί να περιλαμβάνει μια μικρή εισαγωγή για την ορολογία και τη χρήση των αλκοολών, θεωρία, τυπολόγιο, μια σειρά λυμένων ασκήσεων και άλυτες ασκήσεις κλιμακούμενης δυσκολίας. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να παρουσιαστεί και στην τάξη. Όμως το λογισμικό μπορεί να συμπληρώσει την παρουσίαση της συγκεκριμένης ενότητας με εύκολα, καθοδηγούμενα πειράματα, δημιουργώντας για τα παιδιά συνθήκες που προσομοιώνουν το χώρο του σχολικού εργαστηρίου. Επιπλέον, προκειμένου η παρουσίαση να μην υστερεί σε αισθητική και σε ψυχαγωγικό περιεχόμενο, το λογισμικό μπορεί να περιλαμβάνει ανέκδοτα, γελοιογραφίες και σχόλια του ημερήσιου τύπου με σημείο αναφοράς τις αλκοόλες (π.χ. σχετικά με τη χρήση οινοπνεύματος πριν την οδήγηση).

 

Εκπαιδευτικό software: σχολικό βοήθημα ή ένα ακόμη εποπτικό μέσο;

Βασικό είναι στο σημείο αυτό να κάνουμε ένα διαχωρισμό μεταξύ εκπαιδευτικού λογισμικού ως σχολικού βοηθήματος και ως αυτοτελούς εκπαιδευτικής εφαρμογής. Το πρώτο σχετίζεται με την ατομική μελέτη του κάθε μαθητή. Το δεύτερο συνιστά εργαλείο του δασκάλου ή του καθηγητή και αφορά σε υλικό σχεδιασμένο για προβολή σε σύνολο μαθητών. Στα πλαίσια του 2ου Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης, το οποίο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα ζητήματα της παιδείας και της εφαρμογής των νέων τεχνολογιών στους κόλπους της, έχει αναπτυχθεί για λογαριασμό της  ελληνικής πολιτείας ένα πολύ μεγάλο έργο ελληνόγλωσσων εκπαιδευτικών λογισμικών, πρωτότυπων ή μεταγλωττισμένων, που ακούν στα ονόματα Κίρκη, Οδύσσεια, Ασκοί του Αιόλου, Ναυσικά κλπ. (αληθινά περίεργη η τόση αρχαιολατρία). Τα λογισμικά αυτά πάντως ανταποκρίνονται πολύ λίγο στις απαιτήσεις των μαθητών, καθώς αφορούν κυρίως παρουσιάσεις πολιτισμών, θέματα γεωγραφίας, ιστορίας και τέχνης. Πολύτιμες είναι οι ψηφιακές εγκυκλοπαίδειες, οι οποίες όμως και πάλι δεν αφορούν άμεσα στην καθημερινή σχολική μελέτη.

 

Παραδοσιακοί εκδοτικοί οίκοι σχολικών βοηθημάτων (όπως οι εκδόσεις Πατάκη) έχουν να παρουσιάσουν μια σειρά προϊόντων εκπαιδευτικού λογισμικού για μικρές τάξεις (με μαθήματα μυθολογίας, ιστορίας, γεωγραφίας, διαδραστικούς χάρτες). Στο μεγαλύτερο μέρος τους, τέτοια λογισμικά συνήθως εξυπηρετούν διττό στόχο: αφενός τη γνωριμία και εξοικείωση του μαθητή με τους υπολογιστές και αφετέρου την εξυπηρέτηση των μαθητικών αναγκών. Γεγονός είναι ότι το πρώτο υπερισχύει του δεύτερου. Το παιδί μαθαίνει να «σετάρει» το πρόγραμμα, να ανοίγει την εφαρμογή με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και, μόλις η οθόνη του πλημμυρίσει από τα χρώματα και τα σχέδια της εφαρμογής, να κάνει ατέλειωτα «κλικ» σε οτιδήποτε δεν μοιάζει με κείμενο. Άλλες εταιρίες, κατεξοχήν δημιουργοί εκπαιδευτικού λογισμικού, όπως η MLS Multimedia, η Intelearn και η Keystone (με τη σειρά Unigate), επικεντρώνονται κυρίως στην ανάπτυξη εφαρμογών για τις φυσικές επιστήμες και τα μαθηματικά στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο. Τα περισσότερα προγράμματα αφορούν παρουσιάσεις των γνωστικών αντικειμένων λίγο-πολύ ανεξάρτητα από το αναλυτικό πρόγραμμα του Υπουργείου Παιδείας (και καλά κάνουν, αφού το αναλυτικό πρόγραμμα αλλάζει ακόμη συχνότερα από όσο οι… Υπουργοί ή: σχεδόν κάθε χρόνο, τουλάχιστον για το Λύκειο). Έτσι έχουμε προγράμματα όπως «Χημεία Γυμνασίου» ή «Μαθηματικά για ηλικίες 11-16», προγράμματα δηλαδή που ανταποκρίνονται σε όλα όσα πιθανόν να αποτελέσουν διδακτική ύλη στη γυμνασιακή βαθμίδα. Πάντως ορισμένες εφαρμογές ευθυγραμμίζονται με την ύλη και το αναλυτικό πρόγραμμα του Υπουργείου και σχετίζονται άμεσα με το σχολικό βιβλίο της αντίστοιχης τάξης.

 

Το πρόγραμμα «Φυσική Β΄ Γυμνασίου» της Intelearn, μιας από τις εταιρίες που ειδικεύονται στο λογισμικό για τις φυσικές επιστήμες στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αποτελεί πολύ ενδιαφέρον δείγμα της αρχιτεκτονικής μιας εκπαιδευτικής εφαρμογής. Καλαίσθητο και εύκολο στη χρήση, το πρόγραμμα παρέχει μια πληθώρα δευτερευουσών εφαρμογών (προσομοιωμένα εργαστηριακά πειράματα, ασκήσεις), τις οποίες ο χρήστης μπορεί να τρέξει σε οποιαδήποτε φάση της παρουσίασης, χάρη στα μόνιμα εμφανιζόμενα εργαλεία πλοήγησης του προγράμματος. Τα κείμενα είναι γραμμένα σε αρχεία *.rtf, μορφή εμπλουτισμένου κειμένου του Word, ενώ τα ηχητικά και κινηματογραφικά μέρη μπορείτε να τα «διαβάσετε» ανεξάρτητα, χωρίς να χρειάζεται να τρέξετε το πρόγραμμα. Είναι γραμμένα σε μορφή *.wav και *.avi και θα τα βρείτε στο φάκελλο Vidwav, πατώντας “Εξερεύνηση” στο περιεχόμενο του CD. Το αντίστοιχο πρόγραμμα της MLS Multimedia «ΦΥΣΙΚΗ Β΄ και Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ» παρουσιάζει αναλυτικά τη θεωρία σύμφωνα με το σχολικό πρόγραμμα, πειράματα, ασκήσεις, ερωτήσεις αντικειμενικού τύπου (με έλεγχο των απαντήσεων και υποδείξεις σε περίπτωση λάθους) και ευρετήριο. Ανάλογα χαρακτηριστικά έχει και το πρόγραμμα της MLS «Μαθηματικά Γυμνασίου», το οποίο όμως αφορά στη συνολική παρουσίαση των μαθηματικών που διδάσκονται (ή που προβλέπονται για διδασκαλία) και στις τρεις τάξεις.

 

Ένα άλλο παράδειγμα εκπαιδευτικής εφαρμογής είναι το πρόγραμμα Modellus, που εκπονήθηκε από το Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστημών του Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Το έργο προσφέρει ένα λειτουργικό διαδραστικό περιβάλλον ασκήσεων φυσικής, χημείας και βιολογίας. Μεγάλο ατού της εφαρμογής είναι το περιβάλλον επεξεργασίας γραφικών παραστάσεων, με δυνατότητα animation, όπου ο χρήστης μπορεί να παρακολουθήσει την ανάπτυξη μιας συνάρτησης στο χώρο και στο χρόνο (π.χ., τροχιές βλημάτων, ταλαντώσεις, διαδικασία χημικών αντιδράσεων κλπ.).

 

Σαν προσπάθεια, το πρόγραμμα Modellus είναι ένα αξιοπρόσεκτο δείγμα του ζήλου και της επιστημονικής κατάρτισης των δημιουργών του, Φώτη Κολοβού και Σπύρου Τσοβόλα, καθηγητών φυσικής σε Λύκειο του Αγρινίου. Συχνά ακούγεται ότι η πληροφορική στα σχολεία θα υποβαθμίσει το ρόλο του καθηγητή και των σχολικών βιβλίων (το δεύτερο δεν απασχολεί κανένα – εκτός ίσως από τους συγγραφείς τους– αφού τα βιβλία ούτε συνταξιοδοτικές απαιτήσεις έχουν, ούτε πορείες κάνουν). Αυτό είναι ασφαλώς λάθος και δείγμα γραφής ανθρώπων που δείχνουν είτε ότι αποστρέφονται την πρόοδο, είτε, όντας ανεπαρκείς (αν είναι εκπαιδευτικοί οι ίδιοι), ότι τη βολεύουν με αυτά που ξέρουν, την κιμωλία και το μαυροπίνακα. Ευτυχώς, στον τομέα της παραγωγής εκπαιδευτικού λογισμικού, μερικοί συνάδελφοί τους εξαιρούνται του κανόνα, δημιουργώντας τους δικούς τους. Ένα ακόμη δείγμα τέτοιων πρωτοποριακών πρωτοβουλιών συναντά κανείς στην ιστοσελίδα του Παντελή Μπαζάνου, εκπαιδευτικού και δημιουργού εκπαιδευτικών λογισμικών για τη χημεία Γυμνασίου και Λυκείου. Τα προγράμματά του διατίθενται δωρεάν, κατόπιν αιτήσεως των ενδιαφερομένων απευθείας στον ίδιο, μέσω της ηλεκτρονικής του διεύθυνσης.

 

Γενικότερα, τα εκπαιδευτικά λογισμικά είναι προσιτά σε τιμή και μπορεί κανείς να τα προμηθευτεί από σχολικά βιβλιοπωλεία ή να τα παραγγείλει με επίσκεψη στους δικτυακούς τόπους των εταιριών παραγωγής τους.

 

 

Βιβλίο εναντίον software: 0-1 με… αυτογκόλ!

Συγκρίνοντας κανείς εφαρμογές όπως οι παραπάνω, αλλά και κάθε άλλο ανάλογο λογισμικό, με το σχολικό εγχειρίδιο, αντιλαμβάνεται ότι το σημερινό σχολικό βιβλίο έχει χάσει την αυτοτέλειά του. Προσπαθώντας να ανταποκριθεί σε μια ιδέα (συγκεχυμένη από ό,τι φαίνεται) «εκμοντερνισμού», το σχολικό βιβλίο μιμείται (αντιγράφει, υιοθετεί ή όπως αλλιώς θέλετε) υπερβολικά τη δομή και την εμφάνιση των εκπαιδευτικών λογισμικών. Συγκεκριμένα, η μορφή των σχολικών βιβλίων, ιδιαιτέρως αυτών του Γυμνασίου, έχει απομακρυνθεί πολύ από την παραδοσιακή παράθεση θεωρίας-τύπων-ασκήσεων. Οι σελίδες π.χ. του βιβλίου της Φυσικής της Β΄ Γυμνασίου παρουσιάζουν σε περιεχόμενο μια ποικιλότητα ανάλογη με αυτή των ηλεκτρονικών σελίδων. Ωστόσο, το χαρτί δεν επιτρέπει τη χρήση συνδέσμων (links) ή παραπομπών. Αναπόφευκτα, δεν είναι δυνατή η παράθεση των πληροφοριών με τη μορφή υπερκειμένου (hypertext). Ως αποτέλεσμα, αν θέλει κανείς να δώσει μια πιο μοντέρνα μορφή στις σελίδες αυτές, θα πρέπει ή να «φορτώσει» κάθε σελίδα με πολλές παραπομπές σε άλλες σελίδες του βιβλίου (εξαιρετικά χρονοβόρο), ή να παραθέσει όσες περισσότερες πληροφορίες μπορεί πάνω στη ίδια σελίδα (κάτι που κουράζει και αποπροσανατολίζει την προσοχή του μαθητή). Έτσι, σε ένα δισέλιδο του βιβλίου της Φυσικής μπορεί ο μαθητής να βρει: στοιχεία θεωρίας, ύλη για απομνημόνευση, απόσπασμα από τον ημερήσιο τύπο σχετικό με τις περιβαλλοντικές συνέπειες του φαινομένου που διδάσκεται στη συγκεκριμένη ενότητα, γελοιογραφίες, παραδείγματα εφαρμογών, οδηγίες για πειράματα. Μια πανδαισία χρωμάτων, σχημάτων, κειμένου, γραφικών και φωτογραφιών έχει σαν στόχο να θέλξει το μαθητή, αλλά στην ουσία κουράζει και διαταράσσει την ομοιόμορφη παράθεση των πληροφοριών.

 

Η παράθεση των πληροφοριών που προορίζονται για μάθηση και εξέταση δεν είναι ανάγκη να είναι στείρα, άχρωμη και αποκρουστική. Όμως οι εικόνες, τα σχήματα, τα χρώματα και τα σχέδια, που συχνά είναι μεταξύ τους αταίριαστα, δημιουργούν έναν οπτικό «αχταρμά», που ο μαθητής πρέπει να τακτοποιήσει, ξαναγράφοντας στο τετράδιο αυτά που πρέπει να μάθει και που, σε τελική ανάλυση, θα του δώσουν τον πολυπόθητο βαθμό. Με το να ακολουθούν οι συγγραφείς των σχολικών εγχειριδίων τα πρότυπα με τα οποία στήνεται μια σελίδα εκπαιδευτικού λογισμικού (πολλοί μάλιστα έχουν ως πρότυπο την ιστοσελίδα), παραβλέπουν ότι για το μαθητή το σχολικό εγχειρίδιο είναι πάντα ένα εργαλείο με ημερομηνία λήξης.

 

Τελικά τι είναι καλύτερο, το σχολικό εγχειρίδιο ή το αντίστοιχο εκπαιδευτικό software; Η ερώτηση δεν έχει νόημα, αφού οι σκοποί του καθενός είναι διαφορετικοί. Στην προοπτική όμως ότι το software θα μπορούσε σε λίγα χρόνια να αντικαταστήσει τα σχολικά βιβλία (καθώς είναι μέσα στις δυνατότητές του), η ερώτηση αποκτά ενδιαφέρον. Το σχολικό βιβλίο είναι συνυφασμένο με μια μακρόχρονη σχολική παράδοση, αυτή της ατομικής μελέτης και της απομόνωσης στο δωμάτιο («σσσστ, το παιδί διαβάζει…»). Τα υποπροϊόντα αυτής της παράδοσης, όπως η αποστήθιση, η εξέταση με το βιβλίο, οι γραπτές δοκιμασίες που εξαντλούνται στη διαπίστωση της απομνημονευτικής ικανότητας του μαθητή, όλα αυτά έχουν καταστήσει το σχολικό εγχειρίδιο «Κοράνιο» της παπαγαλίας, αλλά και σύμβολο των σχολικών δεινών. Μάρτυρες σιωπηλοί, οι σωροί σχολικών βιβλίων που καίγονται μέσα σε αλαλαγμούς τη νύχτα της παραμονής του Αϊ-Γιαννιού, τέλος του Ιουνίου και του σχολικού έτους. (Βεβαίως, μέσα στις σελίδες τους, μαζί με τις εξισώσεις και τα παραδείγματα, καίγονται και στίχοι αγαπημένων τραγουδιών, αφιερώσεις και κάτι περίεργοι τύποι που δεν μοιάζουν με μαθηματικά, όπως Σ + Π = LOVE FOR EVER…)

 

 

Ηλεκτρονική βιβλιογραφία

 

1.      http://www.mls.gr/

2.      http://www.intelearn.gr/

3.      http://www. otenet.gr/keystone/software.htm

4.      http://users.otenet.gr/~sertech/cds.htm [Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστημών (ΕΚΦΕ) Ν. Σερρών]

5.      http://users.otenet.gr/~ekfe/index.htm [Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστημών (ΕΚΦΕ) Ν. Αιτωλ/νανίας. Πληροφορίες σχετικά με το λογισμικό MODELLUS, σχεδιασμένο για ασκήσεις μαθηματικών, φυσικοχημείας και βιολογίας]

6.      http://www.otenet.gr/keystone/software.htm (για επικοινωνία ή παραγγελίες στείλτε email, καθώς τα τηλέφωνα που δίνει η ιστοσελίδα δεν ισχύουν)

7.      http://www.geocities.com/pbazanos_gr/ και http://users.otenet.gr/~pbazanos/ (η σελίδα του Π. Μπαζάνου, καθηγητή Μ.Ε και δημιουργού εκπαιδευτικού λογισμικού για τις φυσικές επιστήμες)

8.      http://hdtc.pi-schools.gr/material/software/religion/index.htm (εκπαιδευτικό λογισμικό για το μάθημα των θρησκευτικών γυμνασίου στα πλαίσια των έργων του ΕΠΕΑΕΚ / 2ου Κ.Π.Σ.)

9.      http://tee1.triknet.gr/logism/s_arxh.htm (λίστα εκπαιδευτικού λογισμικού από το 1ο ΤΕΕ Τρικάλων, με έμφαση στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση)